Hoofdartikel

An Irishman in Paris

5 min ontdekkings-tijd

Waarheen in Parijs? Dit jaar wordt het kiezen uit een hoorn des overvloeds aan herdenkingen. Molière, Rosa Bonheur en Marcel Proust komen het hele jaar door terug tot leven in theateropvoeringen, tentoonstellingen en nieuwe publicaties. Minder geweten is dat ook een Engelstalig literair meesterwerk precies honderd jaar terug het licht zag in Parijs. 

Geschreven, niet door een Englishman in New-York, maar door een Irishman in Paris.

Jean-Baptiste, Rosa en Marcel

Molière (Jean-Baptiste Poquelin) werd vierhonderd jaar terug geboren en overal, van in de Comédie-Française naast het Palais-Royal over het Théâtre du Vieux-Colombier in de schaduw van de Saint-Sulpice, tot in de tuinen van Versailles, regent het nieuwe voorstellingen van Tartuffe, Le Bourgeois gentilhomme, Le Misanthrope, L’Avare en andere klassiekers. De voorstellingen begonnen evenwel pas vanaf 15 januari laatstleden, want er wordt nog steeds getwist over de exacte geboortedatum van Molière: 13 of 14 januari? Daarom geen discussie: de festiviteiten beginnen pas vanaf de 15de.

Rosa Bonheur, schilderes en beeldhouwster van het realisme, werd tweehonderd jaar terug geboren. “Kan een vrouw eigenlijk een grand peintre zijn?” werd in die tijd gevraagd. “Le génie n’a pas de sexe!” antwoordde keizerin Eugénie, echtgenote van Napoléon III, en spelde Rosa als eerste vrouw het Légion d’honneur op. Het leverde haar een straat op in het 15de arrondissement en een zomerse ginguette in de avenue des Cascades, een charmante wandelallée in het Parc des Buttes-Chaumont, in het noordoosten van de stad. Dit najaar krijgt ze een grote retrospectieve in het Musée d’Orsay.

Marcel Proust, geboren in het jaar van het bloedig neerslaan van de Commune (1871) en honderd jaar terug gestorven aan een slecht verzorgde bronchitis, is nummer drie.  De schrijver die zowat alle plekken van Parijs vereeuwigde in zijn romansuite A la recherche du temps perdu herleeft dit jaar in talrijke publicaties, maar vooral in de intrigerende tentoonstelling in het tot in de puntjes gerenoveerde Musée Carnavalet in de Marais: Marcel Proust, un roman Parisien, nog tot 10 april te bewonderen.

An Irishman in Paris

Een andere bijzondere geboorte, volgende week 2 februari – precies honderd jaar terug –  geschiedt in de rue de l’Odéon nr 12, in de schaduw van het Odéontheater aan de Jardin du Luxembourg.  Daar houdt de moedige boekhandelaarster Sylvia Beach in haar Engelstalige zaak Shakespeare & Company de allereerste uitgave van een literair meesterwerk uit de XX-eeuw boven de doopvont. Al was zij de enige die er toen zo over dacht. 

De Amerikaanse rechter John Woolsey bestempelde net uittreksels uit het nieuwe werk Ulysses van de Ierse schrijver James Joyce als pornografie en veroordeelde de dames die het aandurfden ze te publiceren tot een boete van vijftig dollar voor ‘obsceniteiten’. Daarop laten zijn uitgevers Joyce vallen. 

Maar Sylvia, al sinds enige tijd bevriend met de auteur, gelooft zo hard in het werk dat ze het op eigen kosten en risico publiceert.  Op 2 februari 1922, uitgerekend op zijn veertigste verjaardag, verschijnen de zevenhonderd pagina’s genaaid in hardback met een sobere blauwe cover: Ulysses by James Joyce. Het kost Sylvia een fortuin en haar gezondheid.  Maar het Amerikaanse publicatieverbod werkt averechts. Alle kranten schrijven over Ulysses, voor of tegen. Binnen de drie maanden worden er 35.000 exemplaren verkocht. De omzet circuleert nog in de boekhandels, terwijl de drukkosten in de rue de l’Odéon hoog oplopen. Joyce overtuigt Sylvia – op de rand van een zenuwinzinking – de rechten af te staan aan een grote uitgeverij. Het Amerikaanse Random House biedt er Joyce 45.000 dollar voor. In Engeland haalt uitgever The Bodley Head uit London de buit binnen. Maar ondertussen staat Sylvia op de rand van het bankroet en Joyce gedraagt zich tegenover haar als Harpagon, de gierigaard uit L’Avare van Molière. Ze ziet geen franc terug van haar investering. Toch blijven ze vrienden. 

Tot wanneer Sylvia begin 1941 – Parijs is dan acht maanden bezet – slecht nieuws ontvangt. Na maandenlang was het Joyce, op de vlucht voor de nazi’s, uiteindelijk gelukt de Zwitserse grens over te steken. Uitgeput komt hij terecht in het Rode Kruishospitaal van Zürich. De auteur van Ulysses sterft er op 13 januari na een spoedoperatie. 

Hoe het Sylvia Beach en haar Shakespeare & Company verder vergaat, ontdek je in de geschiedenis Odéonia in (de ondertussen derde druk van) De ziel van Parijs van Dirk Velghe, uitgegeven bij Hannibal Books.